کافئین یکی از پرمصرفترین محرکها در جهان است. درحالیکه دانههای قهوه اغلب اولین چیزی هستند که هنگام فکرکردن به کافئین به ذهن خطور میکنند، گیاهان دیگری وجود دارند که بهطور طبیعی حاوی این ترکیب قدرتمند هستند. کافئین در این گیاهان بهعنوان یک آفتکش طبیعی و مکانیزمی دفاعی در برابر حیوانات گیاهخوار عمل میکند. اثرات محرک آن همچنین برای انسانها مفید بوده و به محبوبیت بسیاری از نوشیدنیها و غذاها کمک کرده است. در این مقاله، گیاهانی را بررسی میکنیم که حاوی کافئین هستند اما اکثر ما با آنها آشنایی نداریم.
1. گیاه چای (Camellia sinensis)
گیاه چای، (Camellia sinensis)، پس از قهوه، معروفترین منبع کافئین است. چای از هزاران سال پیش در فرهنگهای مختلف، بهویژه در شرق آسیا، خاورمیانه و جهان غرب، مصرف میشده است. برگهای چای حاوی مقادیر متفاوتی از کافئین هستند که بستگی به نوع چای و نحوهٔ فرآوری آن دارد.
- چای سیاه:
چای سیاه بالاترین غلظت کافئین را در بین تمامی انواع چای داراست. هر فنجان ۲۴۰ میلیلیتری چای سیاه معمولاً بین ۴۰ تا ۷۰ میلیگرم کافئین دارد.
- چای سبز:
چای سبز کمتر اکسید شده و بیشتر پلیفنولهای طبیعی خود را حفظ کرده است. این نوع چای در هر فنجان معمولاً بین ۲۰ تا ۴۵ میلیگرم کافئین دارد.
- چای سفید:
بر روی چای سفید کمترین میزان فرآوری انجام میشود. هر فنجان چای سفید معمولاً بین ۱۵ تا ۳۰ میلیگرم کافئین دارد.
- چای اولانگ:
چای اولانگ نیمهفرآوریشده است و از نظر میزان کافئین مابین چای سیاه و سبز قرار میگیرد.
کافئین در چای همچنین از نظر تأثیر بر بدن متفاوت است. معمولاً کافئین با آمینواسید L-theanine ترکیب میشود که میتواند انرژی متعادلتری را نسبت به اثرات عصبی قهوه ایجاد کند.
2. یربا ماتِه (Ilex paraguariensis)
یرپا ماتِه یک گیاه از آمریکای جنوبی است که بهواسطهٔ محتوای بالای کافئین خود شناخته شده است. برگهای *Ilex paraguariensis* خشک، خورد و مشابه چای دمآوری میشود. این نوشیدنی در کشورهای آرژانتین، اروگوئه، برزیل و پاراگوئه بسیار محبوب است. مقدار کافئین در یربا ماتِه بسته به روش تهیه متغیر است، اما یک فنجان از این نوشیدنی معمولاً بین ۳۰ تا ۵۰ میلیگرم کافئین دارد.
آنچه یربا ماتِه را منحصربهفرد میکند، ترکیب کافئین، تئوبروئین (محرک موجود در شکلات) و دیگر ترکیبات فعال است. این ترکیب باعث میشود که انرژی ایجادشده، متعادل و بدون اثرات عصبی ناشی از قهوه باشد. یربا ماتِه بهطور سنتی در یک کاسه توخالی به نام *بامبیلا* همراه با نی فلزی سرو و نوشیده میشود.
3. گویوسا (Ilex guayusa)
گویوسا گیاهی دیگر از خانواده *Ilex* است که بومی جنگلهای آمازون بوده و بهویژه در اکوادور و دیگر مناطق آمریکای جنوبی مصرف میشود. مانند یربا ماتِه، برگهای گویوسا حاوی مقدار زیادی کافئین هستند (حدود ۴۰ تا ۵۰ میلیگرم در هر فنجان). بااینحال، گویوسا بهدلیل داشتن سطح بالاتری از آنتیاکسیدانها نسبت به دیگر گیاهان کافئیندار، متمایز است.
گویوسا معمولاً بهصورت چای دم میشود و کافئین موجود در آن انرژی روان و پایداری ایجاد میکند، مشابه با یربا ماتِه. این گیاه کمتر شناخته شده است، اما در بازار جهانی سلامتی و رفاه در حال کسب محبوبیت است.
4. دانههای کولا (Cola acuminata) و (Cola nitida)
دانههای کولا از درخت *Cola*، یک درخت همیشهسبز بومی غرب آفریقا، بهدست میآیند. این دانهها بهواسطهٔ محتوای بالای کافئین خود شناخته شدهاند و قرنهاست که در فرهنگهای بومی آفریقایی برای اثرات محرک خود استفاده میشود. دانههای کولا حدود ۲ تا ۳ درصد کافئین دارند که بهطور قابل توجهی بیشتر از دانههای قهوه است (که حدود ۱ تا ۲ درصد کافئین دارند).دانههای کولا معمولاً برای افزایش هوشیاری و استقامت جویده میشوند و در تولید نوشابههای گازدار، از جمله فرمول اصلی کوکاکولا، بهعنوان یک مادهٔ افزودنی مورد استفاده قرار میگیرند. این دانهها همچنین بهعنوان عصاره در مکملهای غذایی و نوشیدنیهای انرژیزا بهکار میروند. کافئین موجود در دانههای کولا همراه با دیگر محرکها مانند تئوبروئین و آلکالوئیدهای کولا است که اثرات انرژیزای آنها را تقویت میکند.
5. کاکائو (Theobroma cacao)
درحالیکه بیشتر مردم شکلات را با طعم شیرین آن میشناسند، گیاه کاکائو (Theobroma cacao) همچنین حاوی کافئین است. دانههای کاکائو برای تولید شکلات استفاده میشوند و درحالیکه محتوای کافئین در شکلات به مراتب کمتر از قهوه است، هنوز هم اثر محرک خود را داراست. یک وعده شکلات تلخ (حدود ۳۰ گرم) حدود ۱۲ میلیگرم کافئین دارد، درحالیکه شکلات شیرین حاوی مقدار کمتری است.
کاکائو همچنین حاوی تئوبروئین ،ترکیبی مشابه کافئین، است، اما اثرات به مراتب ملایمتری دارد. تئوبروئین میتواند خلقوخوی فرد را بهبود بخشیده و انرژی زیادی فراهم آورد، بدون اینکه تأثیرات منفی کافئین را بهدنبال داشته باشد. کاکائو خام یا تکههای کاکائو میتوانند برای ایجاد نوشیدنیهایی مانند هات چاکلت یا چای شکلاتی استفاده شوند که حاوی مقادیر کمی از کافئین هستند.
6. گوارانا (Paullinia cupana)
گوارانا گیاهی است از جنگلهای آمازون، بهویژه در برزیل. دانههای این گیاه یکی از بالاترین غلظتهای کافئین را در بین گیاهان دارند—حدود ۳ تا ۵ درصد. دانههای گوارانا معمولاً برای ساخت عصارهها، پودرها و نوشیدنیها استفاده شده و بهطور خاص در نوشیدنیهای انرژیزا و مکملهای غذایی یافت میشوند.
اثر محرک گوارانا طولانیتر است، زیرا کافئین آن بهطور تدریجی در بدن آزاد میگردد. این ویژگی باعث شده که برای افزایش استقامت جسمی و تمرکز ذهنی مورد استفاده قرار گیرد. علاوه بر کافئین، دانههای گوارانا حاوی ترکیبات دیگری مانند تئوبروئین و تاننها هستند که در ایجاد اثرات انرژیزا نقش مهمی ایفا مینمایند.
7. افدرا (Ephedra sinica)
افدرا، که بهعنوان ماهوانگ نیز شناخته میشود، گیاهی است که در طب سنتی چین برای اثرات محرک خود استفاده میشود. این گیاه حاوی اپهدرین است که بهعنوان یک محرک عمل کرده و در برخی از گونهها همچنین حاوی کافئین است. افدرا قرنها برای درمان سرماخوردگی، آسم و مشکلات تنفسی و همچنین برای افزایش انرژی و کاهش وزن مورد استفاده قرار گرفته است.
بااینحال، افدرا بهدلیل نگرانیهای ایمنی در مصرف در بسیاری از کشورها ممنوع شده است. مقادیر زیاد افدرا میتواند باعث مشکلات جدی سلامتی مانند افزایش ضربان قلب، فشار خون بالا و حتی حملات قلبی یا سکته شود.
8. کاسینا (Ilex vomitoria)
کاسینا که بهعنوان یاؤپون هالی نیز شناخته میشود، گیاه بومی جنوب شرقی ایالات متحده است. مانند یربا ماتِه و گویوسا، این گیاه از خانواده *Ilex* و حاوی کافئین است. برگهای یاؤپون برای تهیهٔ نوشیدنی سنتی “چای یاؤپون” استفاده میشوند که قرنهاست توسط قبایل بومی آمریکایی مصرف میشود.
چای یاؤپون مشابه چای ماتِه از نظر طعم و محتوای کافئین است و بهعنوان یک جایگزین طبیعی و محلی برای قهوه یا چای در حال محبوبشدن است.
9. پالم تاکا (Tacca palmata)
پالم تاکا گیاهی است گرمسیری که در قسمتهای جنوب شرقی آسیا، جزایر اقیانوس آرام و برخی مناطق آفریقا یافت میشود. ریشهٔ پالم تاکا غنی از نشاسته بوده و گاهی برای تهیهٔ غذا استفاده میشود، اما همچنین حاوی کافئین است. مقدار کافئین در ریشهٔ تاکا نسبت به سایر گیاهان کافئیندار نسبتاً کم، اما همچنان قابل توجه است.
پالم تاکا بهاندازهٔ دیگر گیاهان کافئیندار شناختهشده نیست، اما از خواص محرک ریشههای آن گاهی در پزشکی سنتی استفاده میشود.
کافئین یک ترکیب طبیعی است که بهغیر از قهوه در گیاهان زیادی یافت میشود. از برگهای چای و یربا ماتِه گرفته تا گیاهان کمتر شناختهشدهای مانند گوارانا و یاؤپون هالی، کافئین بهعنوان یک آفتکش طبیعی و محرک برای انسانها عمل میکند. درحالیکه دانههای قهوه همچنان منبع محبوب کافئین در جهان هستند، این گیاهان دیگر فرصتهای جالبی برای لذتبردن از کافئین در نوشیدنیها، مکملها و غذاها فراهم میآورند. با توجه به رشد تقاضای جهانی برای غذاهای طبیعی و کاربردی، این گیاهان کافئیندار احتمالاً در آینده بیشتر شناخته خواهند شد.
